|
Balıklarda
populasyon yapısı, yaşadıkları ortamın ekolojik
özellikleri ve türün genetik yapısına bağlı
olarak değişim göstermektedir. Populasyon yapısı
denildiği zaman bir balık populasyonuna ait boy dağılımı,
ağırlık dağılımı, cinsiyet ve yaş
kompozisyonları ile boy ağırlık ilişkisine ait
veriler kastedilmektedir. Cinsiyet
kompozisyonu: Dengedeki balık populasyonlarında
cinsiyet kompozisyonu genellikle 1:1 dir. Yani
populasyondaki erkek ve dişi balıkların oranı
birbirine eşittir. Populasyon büyüklüğü, yaşadığı
habitatın taşıma kapasitesinden düşükse cinsiyet
kompozisyonunda dişilerin oranı fazladır; yüksekse
bu durumda populasyon içindeki erkeklerin oranı dişilerden
fazla olur. "Sibernetik Populasyon Modeli"
olarak adlandırılan bu durum, aslında canlı
populasyonlarının insan eli karışmadığı sürece
dinamik bir dengeye sahip olduğunu göstermektedir. İnci
kefalı populasyonunda Erkek:Dişi oranı üreme dönemi
dışında 1:1.85 civarındadır. Diğer bir ifade ile
populasyondaki balıkların %36'sı erkek, %64'ü dişidir.
Üreme döneminde ise cinsiyet kompozisyonu erkekler
lehine değişmektedir. Üreme döneminde, üreme
habitatı olan akarsulardan örneklenen balıklar üzerinde
yapılan çalışmalarda populasyonun %64'ü erkek,
%36'sı dişi olarak belirlenmiştir. Yani üreme zamanı
dışındaki oranların tam tersine döndüğü görülmektedir.
İnci kefalında hermafroditlik olmadığına göre bu
farklılık neden kaynaklanmıştır? İlk akla gelen
örnekleme hatasıdır. Ancak üst üste bir kaç yıl
yapılan çalışmalarda sonuç hep benzer çıkmıştır.
Bu durumda bir örnekleme hatasından söz edilemeyeceği
açıktır. Aslında inci kefalı populasyonunun üreme
alanlarında yapılan çalışmada karşılaşılan bu
sonuç, göçücü türlerin birçoğu için geçerli
bir durumdur. Erkekler üreme alanına dişilere göre
daha erken gelmekte ve daha geç ayrılmaktadır. Bu
durumda üreme alanında yapılan çalışmalar esnasında
çoğu zaman erkekler daha yoğun olarak bulunmaktadır
(Sarı, 1997). Göçücü balık türlerinde, üreme göçü
esnasında cinsiyet oranının erkekler lehine değiştiği,
hatta bu oranının bazen 36:1 olarak bile görüldüğü
yönündeki araştırma sonuçları da, inci
kefalı populasyonundaki durumu desteklemektedir (Nikolskii
1980; Hofragle and Timmons 1989). Yaş
kompozisyonu: Balık populasyonlarında yaş
kompozisyonu, populasyonun yenilenmesi, büyüme ve ölüm
oranlarına bağlı olarak değişmektedir. Maksimum ömür
ise daha çok genetik yapıya bağlı olarak değişim
gösterir. İnci
kefalı populasyonu üzerinde yapılan çalışmalarda
yaş kompozisyonlarının belirlenmesinde izlenen yönteme
ve yaş tayininin hangi vücut dokusunda yapılmış
olduğuna bağlı olarak 1997 yılına kadar farklı
maksimum ömür bildirişleri vardı. Ancak 1997 yılında
tamamlanan ve Sarı (1997) tarafından yapılan çalışmayla,
yaş tayininde otolit kullanımının ideal olduğu
belirlenmiş, balığın göçücü bir tür olmasından
dolayı pul ve operkulumlardan yapılan yaş
tayinlerinde balığın yaşının çoğu zaman doğru
olarak belirlenemeyeceği vurgulanmıştır. Bu çalışmadan
sonra inci kefalı için maksimum ömür 7 yaş olarak
tespit edilmiştir. Sanal populasyon analizi yöntemi
ile avlanan inci kefallarının yaş dağılımlarından
hareketle populasyonun gerçek yaş dağılımı sanal
olarak yapılandırılmış ve aşağıdaki grafik elde
edilmiştir (Sarı, 2001).
|
 |
|
Boy
ve ağırlık dağılımları: Boy ve ağırlık
kompozisyonları türün genetik yapısına, yaşadığı
habitatın ekolojik özelliklerine ve populasyon yoğunluğuna
bağlı olarak değişmektedir. Besince bol ortamlarda
populasyon büyüklüğü, ortamın taşıma
kapasitesinin altındaysa balıklar daha iyi büyüyeceği
için boy ve ağırlık kompozisyonları, besini daha
az olan habitatlara göre daha yüksek olacaktır. Yıllara
göre habitatta meydana gelecek değişimler, balıkların
boy ve ağırlık dağılımlarını da etkileyecektir.
Bu yüzden boy ve ağırlık dağılımlarının yıllara
göre sürekli izlenmesi gerekmektedir. Bir fikir
vermesi açısından burada Sarı (1997) tarafından
verilmiş boy ve ağırlık dağılım değerlerine atıf
yapılmıştır. Bu değerler Büyüme
bölümünde ayrıntılı tablolar halinde verildiği için
burada ayrıca gösterilmeyecektir. Boy
ağırlık ilişkisi: Balıkların boyları ile ağırlıkları
arasında W=a*Lb
eşitliği
ile gösterilen (W-balığın
ağırlığı, L-balığın boyu, a ve b- regresyon
sabitleri) doğrusal olmayan bir ilişki vardır.
Bu ilişkinin anlamı, balığın boyunda meydana
gelecek artışa karşılık ağırlığında ortamın
besin kapasitesi ve balığın vücut şeklinin üssel
fonksiyonuna göre bir artış meydana gelecektir. Eşitlikteki
b sabiti, balığın vücut şekli, a sabiti
ise ortamın besin kapasitesi hakkında bilgi
vermektedir. İnci
kefalı populasyonunda boy ağırlık ilişkisi W=
0.0912 L2.245 olarak hesaplanmıştır
(Sarı, 1997). Bu ilişkiye ait parametreler, yıllara,
örnekleme büyüklüğüne ve yapılan ölçüm ve
tartımların hassiyetine göre değişebilmektedir. Populasyon
büyüklüğü , ölüm ve yaşama oranları: İnci
kefalının populasyon büyüklüğü, ölüm ve yaşama
oranları son yıllarda en çok kullanılan sanal
populasyon analizi (Virtual Population Analysis) yöntemi
ile belirlenmiştir. Daha çok profesyonel balıkçılıkla
avlanan balıkların boy, yaş ve büyüme özelliklerinin
belirlenmesinden sonra elde edilen verilerin kullanıldığı
bu yöntem, ülkemizde içsu balıklarının stok büyüklüğünün
belirlenmesinde ilk defa kullanılmıştır.
|
Yaşlar
|
Avcılık
(N)
|
Ortalama
Stok Miktarı
|
F
|
M
|
Z
|
S
|
|
(Adet) |
(Ton) |
|
I
|
0
|
465393216
|
7581,256
|
0
|
0.2
|
0.2
|
0,819
|
|
II
|
70686168
|
381031744
|
14239,156
|
0.228
|
0.2
|
0.428
|
0.652
|
|
III
|
137780752
|
248351168
|
12131,955
|
0.924
|
0.2
|
1.124
|
0.325
|
|
IV
|
36410304
|
80736520
|
4685,141
|
0.677
|
0.2
|
0.877
|
0.416
|
|
V
|
12132344
|
33575916
|
2199,223
|
0.503
|
0.2
|
0.703
|
0.495
|
|
VI
|
6524455
|
16620961
|
1228,455
|
0.561
|
0.2
|
0.761
|
0.467
|
|
VII
|
1280590
|
7768686
|
637,498
|
0.200
|
0.2
|
0.400
|
0.670
|
|
Toplam
|
264814624
|
1233478144
|
42702,684
|
|
| 1994-1995
ve 1995-1996 Avcılık sezonu ortalama ticari av
verilerine öre Sanal Populasyon Analizi
(M-Doğal ölüm katsayısı, F-Balıkçılık
ölüm katsayısı, Z-Total ölüm katsayısı
(M+F), S-Yaşama oranı (S= exp(-Z) |
|